Verbinding, moed en compassie

Hoe een Amsterdamse dwarsligger de verslavingszorg in Groningen veranderde: ‘Blijf de mens zien’

1 november 2025

Eind jaren tachtig belandde Erik de Vos (63) als jongerenwerker in Veendam. Het was het begin van zijn jarenlange inzet voor mensen die te maken hebben met verslaving, prostitutie of justitie. Vrijdag nam hij afscheid van ‘zijn’ Terwille. De zorginstelling die gelooft dat je heel ver kan komen, zolang je maar de mens blijft zien.

Aan de keukentafel in zijn huis in Veendam vertelt De Vos het bijbelse verhaal over de ontmoeting tussen Jezus en een Samaritaanse vrouw. 

Niemand uit het dorp wil met de vrouw omgaan vanwege haar verleden, maar Jezus gaat juist met haar in gesprek. De Vos: ‘De herstelkracht die daaruit ontstaat, vind ik fascinerend. Alleen maar omdat hij haar ziet als mens. Dat is het enige wat ik kan doen, oprechte aandacht geven en mensen zien als mens.’ 

Soms moet het schuren

De Vos groeit op in Amsterdam, als middelste kind van een Groningse moeder en Friese vader. 

Op school staat hij vooral op de gang. ‘Van ellende’ gaat hij in een supermarkt werken, schopt het al snel tot bedrijfsleider en rolt de detailhandel in. 

In beoordelingsgesprekken met medewerkers ontdekt hij de kracht van open en eerlijk zeggen waar het op staat. ‘Dat kan soms schuren, dat kan lastig zijn, maar zo kom je het verste.’ 

Die ervaring plant een zaadje. Misschien is het sociale werk iets voor hem. Tijdens een optreden met zijn band komt hij in contact met jongerenwerkers; of hij in de regio Veendam aan de slag wil. De Vos is dan midden twintig en vader van een jong gezin. 

Een Amsterdammer in Veendam

Het lijkt De Vos helemaal niks. ‘Voor mij hield de wereld bij Zwolle op’. Maar het idee gaat niet uit zijn kop, en dus rijden hij en zijn vrouw Heleen in hun gammele busje met 80 kilometer per uur richting Oost-Groningen. 

Op de terugweg breekt het zweet hem uit. Dit gaat hij zeker niet doen. Heleen ligt te slapen op de achterbank, en dan gebeurt er iets geks: ‘Ik weet het niet, maar ik heb het ervaren als een gesprek met God. Toen ik thuis uitstapte, was ik volledig rustig.’ 

Een jeugdhonk in een christelijke boekhandel

En zo belandt de charismatische Amsterdamse leadzanger in 1989 als jongerenwerker in Veendam. De christelijke boekhandel die hij moet gaan runnen, bouwt hij om tot een ontmoetingsplek voor jongeren. 

Een dakloze en verslaafde jongen die bij hem aanklopt mag op de bovenverdieping van het pand wonen. Al snel zijn het er vier. Voor een vijfde is geen plek meer, dus die neemt De Vos dan maar mee naar huis. 

Het hek is van de dam, al snel wordt het huis te klein en het gezin verhuist naar een voormalig ziekenhuisgebouw. ‘Uiteindelijk woonden we daar samen met 23 mensen.’ 

Dwarsligger

Misschien is het Amsterdamse bravoure, misschien Friese bluf. Maar als De Vos praat, dan luister je. Een man die zegt waar het op staat. Die risico’s neemt en regels buigt (of breekt) als het moet. Vanuit een diepgeworteld verlangen om anderen te helpen.

Zo lukt het hem om de zorg van Terwille juist binnen de muren van de penitentiaire instellingen te brengen. De hele top van het Ministerie van Justitie en Veiligheid schotelt hij een theatervoorstelling voor, om ze het belang van ervaringsdeskundigen in te laten zien.

Hij maakt zich kwaad over de ‘regelgekte’ in de zorg, over veel te ingewikkelde financieringsstromen, en over onwillige gemeenten. Hij maakt zich kwaad en doet er vervolgens wat aan. En als het moet ligt hij dwars. 

Zoals bij de vrouw die gedwongen in de prostitutie had gewerkt. Niemand wilde voor de hulp betalen: de gemeente waar ze ingeschreven stond niet, en de gemeente waar Terwille haar beschermd wilde laten wonen ook niet. De Vos plaatst de vrouw toch, dan maar geen financiering. Later krijgt hij het alsnog voor elkaar.

Oprechte aandacht en vertrouwen

In Veendam neemt de liefde het over, mensen weten hem juist te raken. 

‘Wat ik zag waren mensen die ontheemd waren. Wat ik deed was er gewoon voor ze zijn.’ Juist door met hen samen te leven leert hij wat ze nodig hebben: oprechte aandacht en vertrouwen. Kennis die je niet kunt opdoen in boeken.

De Vos gaat werken voor een opvanghuis in Groningen en later voor het Leger des Heils. Vlak na het millennium begint hij bij Terwille, dat dan nog maar uit een handjevol mensen bestaat. 

‘Verslaafden of mensen die in detentie hebben gezeten worden sociaal geïsoleerd, terwijl ze juist nabijheid nodig hebben‘

Eenzaamheid en verslaving

Een eyeopener voor De Vos zijn kijk op verslavingszorg, is het ‘rat park’ experiment van de Canadese psycholoog Bruce Alexander. Dat onderzoek laat zien dat ratten die eenzaam in kooien leefden, veel sneller verslaafd raakten dan ratten die samen leefden. 

‘Dat is wat we fout doen in Nederland: verslaafden of mensen die in detentie hebben gezeten worden sociaal geïsoleerd, terwijl ze juist nabijheid nodig hebben.’ 

Zoals de ex-tbs’er waar niemand meer in geloofde. Overal vloog hij binnen de kortste keren weer naar buiten, terwijl hij het juist nodig had dat mensen om hem heen gingen staan. ‘Hij was eigenlijk constant bang voor afwijzing.’

De Vos geeft hem een huis, begeleiding en verantwoordelijkheid. Hij houdt al die jaren contact met hem, ook wanneer het toch weer fout gaat. Hij geeft hem een kans. De man leeft nog 25 jaar zelfstandig in een klein huisje, het wekelijkse contact blijft tot zijn dood in stand. 

Eigen verantwoordelijkheid

Hulpverlening gaat volgens De Vos om gelijkwaardigheid. Niet boven, maar naast iemand gaan staan. Mensen eigen regie geven en daar ook verantwoordelijk voor houden. Zo worden ze eigenaar van hun eigen herstelproces.

Zoals De Spetse Hoeve in Oost-Groningen, een woon- en behandelplek voor mannen met een forensische achtergrond. Die gasten moesten het samen gaan doen, zonder sloten op de deur. 

Vanuit die gedachte ontstond ook het buddy-huis: een groepje dak -en thuislozen kreeg samen een woning die ze zelf mochten opknappen. Er golden maar drie regels: je betaalt je huur, je veroorzaakt geen overlast en je doet de deur open voor je hulpverlener. 

Maar stel dat dit werkt?

Erik de Vos

Wanneer De Vos ze 300 euro geeft om een busje te huren waarmee ze het gratis laminaat dat ze opgesnord hadden kunnen ophalen, belt een collega bestuurder op: ‘Hij zei: ben je nou een verslaafde geld aan het geven? Wat als ze er drugs van kopen? Ik zei: ik ben gewoon aan het gokken. Maar stel dat dit werkt?’

Het laminaat werd keurig opgehaald en binnen een paar maanden veranderde de uitgeleefde woning in hun thuis. ‘In totaal hebben er achttien mensen gewoond in de ‘buddyvilla’., daarvan zijn er maar twee niet geslaagd.’ 

Het idee: als het je eigen plek is, dan zorg je er ook goed voor. ‘Het zelfcorrigerend vermogen van deze jongens was echt ongelofelijk.’ 

‘Ik geloof niet in hopeloze gevallen’

In hopeloze gevallen gelooft De Vos niet. Daarmee zegt hij niet dat het altijd goed komt, maar wel dat er altijd stappen te maken zijn. Dat vraagt ook om het nemen van risico’s. En nee, dat loopt niet altijd goed af. 

Zoals de vrouw die ze juist niet gesloten plaatsten, maar begeleid zelfstandig lieten wonen. Anderhalf jaar ging het goed, daarna werd ze dood gevonden na een overdosis. 

‘Ze had een leven dat zoveel beter was dan daarvoor, ook al heeft het niet lang mogen duren. Ze had wel perspectief.’ 

Ridder in de Orde van Oranje-Nassau

Gewoon mens zijn’, dat is hoe De Vos het altijd heeft gedaan. Dat dna zit in Terwille. 

Ze laten hem niet zomaar gaan. Bij zijn afscheid is De Vos benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. Een bekrachtiging van bijna veertig jaar inzet voor anderen.

Waarom hij stopt? Het leven is grillig en kort. Dat werd pijnlijk duidelijk toen acht jaar geleden zijn broer op 61-jarige leeftijd stierf aan kanker. 

‘Ik ben nog gezond. Ik wil reizen, mountainbiken, leuke dingen doen. Ik heb vijf kinderen en acht kleinkinderen, geniet van het leven.’

Niet langer bestuurder

Niet dat hij zich helemaal niet meer inzet voor de geestelijke gezondheidszorg. Integendeel, hij is enthousiast over de andere kijk op mentale gezondheid die in Groningen is ingezet. Normaliseren, minder medicaliseren, meer aandacht voor het gewone leven en leven in gezonde community’s. ‘Dat is een prachtige beweging en daar wil ik graag mijn bijdrage aan leveren, maar niet meer als bestuurder.’ 

· 

Meer Leven, minder behandelen

Voor Erik de Vos staat Terwille voor persoonlijk contact en gelijkwaardigheid. Hij droomt van een wereld vol hoop: “Hoe uitzichtloos het leven ook lijkt, het glas is halfvol! Voor iedereen is er herstel en een betere toekomst mogelijk. Een leven dat leidt tot tevredenheid, rust en acceptatie en vooral meer vrede.”

Vanaf de beginjaren liep Erik mee in de opbouw van Terwille. Wat begon met een onverwachte invalklus groeide uit tot een levenslange betrokkenheid. Vooral de hands on mentaliteit trok hem aan. ”Het is vervelend voor cliënten als ze van het kastje naar de muur worden gestuurd en elke keer opnieuw hun verhaal moeten doen. Toentertijd was de cliënt alleen zorgvrager en werd geleid door hulpverleners die het beter wisten. Dat wilden we niet meer, alle mensen zijn gelijkwaardig. We gaan samen onderweg, de cliënt krijgt de regie terug. De zorg is in Nederland financieel gedeeld in domeinen, maar een cliënt en zijn herstelvraag vaak niet. Die moeten we voorop blijven zetten”.

Samen komen we hier uit.

De laatste jaren stonden de verhalen van cliënten wat verder weg, maar ze raken Erik nog steeds op dezelfde manier. Hij vertelt: “Een verhaal dat een grote impact op mij had, was een ervaringsverhaal van een vrouw die na 15 jaar bij ons Perspectief+ (ProstitutieZorg) traject terecht kwam. Uit zelfbescherming bleef ze ontkennen dat ze onder grote druk stond van haar pooier, totdat de woorden van een medewerker van Terwille bleven hangen: samen komen we hier uit. De Terwille collega sloot aan bij haar persoonlijke situatie en vertelde dat ze het niet alleen hoefde te doen. Toen kon ze eindelijk erkennen dat ze slachtoffer was geworden van mensenhandel en dat al het leed dat ze had meegemaakt niet haar eigen keuze was geweest. Ze voelde zich begrepen en had mensen gevonden die met haar onderweg gingen naar een betere toekomst.”

Erik zijn voegt daar enthousiast aan toe: “Verbinding vanuit persoonlijk contact geeft herstel. Samen delen, zoeken naar oplossingen en deelgenoot worden van een probleem. Dat geeft altijd resultaat en dat vind ik erg fascinerend.”

Minder behandelen, meer leven.

Erik zijn droom voor Terwille is heel persoonlijk: “Mijn droom is altijd geweest en dat zal het waarschijnlijk altijd blijven: er is herstel en verbetering voor iedereen mogelijk. Daarbij geloof ik ook dat het leven gebroken is en dat voelt dubbel. Er is leed in de wereld en daar kan niemand aan ontsnappen. Toch geloof en droom ik dat elk leven kan verbeteren door samen te zoeken. Je kan werken aan een leven dat leidt tot acceptatie, tevredenheid, vrede en rust. Ik geloof in Positieve gezondheid, mogelijkheden en de kracht van elk mens. Termen zoals ‘uitbehandeld’ en ‘doorverwijzen’ helpen hierbij niet.” Hij vertelt over een cliënt die inmiddels 21 GGZ-instellingen aan de binnenkant had gezien door haar complexe problematiek. Het leven bestond alleen nog maar uit behandelingen en therapie, wat leidde tot acting-out gedrag. Erik: “Tijdens het intakegesprek gaf onze psychiater het volgende advies: minder behandelen, meer leven, vooral in de buurt van dieren. Dat is wat we (in samenwerking met andere instelling) zijn gaan doen: wonen op een rustige plek, in verbondenheid met de natuur en andere mensen. Natuurlijk rommelt het wel eens, maar op deze manier stimuleren we kleine verbeteringen en ‘gewoon leven’. Kleine stapjes vooruit geven vertrouwen en hoop voor de toekomst.”

Mijn droom voor Terwille en alle cliënten: Meer leven, meer eigen regie, meer verbinding en verbetering voor iedereen.

Daarnaast natuurlijk ook behandelen. Dat kan soms een hele andere en verrassende benadering zijn.

“Professionele nabijheid, geen afstand” – Erik de Vos over de sociale context van de behandelaar.

18 september 2025

“In de verslavingszorg is meer ruimte gekomen voor professionele nabijheid in plaats van professionele afstand. Gelukkig, want oprechte aandacht en verbinding maken de weg vrij voor herstel,” zegt Erik de Vos. Hij was bestuurder bij Terwille en Verslavingskunde Nederland.

Waarom is de sociale context van de behandelaar van belang?

De behandelaar is ook een mens met gedachten, (voor)oordelen, gevoelens, twijfels, overtuigingen. Het is goed om hier bewust van te zijn en te realiseren dat je zowel verbaal maar vooral ook non-verbaal kunt communiceren.”

“Binnen het hulpverleningsproces is de relatie per definitie ongelijk. Ik moet denken aan Larry Crabb (klinisch psycholoog) die een situatie beschrijft in zijn boek ‘Verbondenheid’ (2004). In een eindgesprek vraagt hij aan zijn cliënt wat hem of haar het meest is bijgebleven. De cliënt zegt: ik weet het nog goed, het was na werktijd. Op een middag zag je mij in het gras zitten. Je bent vijf minuten bij me gaan zitten met oprechte aandacht.’”

Oprechte aandacht is dus essentieel, zeg je.

“Ik ben nog opgeleid met het belang van ‘professionele afstand’. Ik heb dit altijd een moeilijke en lastige term gevonden omdat het expliciet maakt dat je gepaste afstand moet houden. Fysiek is dat vanzelfsprekend, maar emotioneel en in verbinding is het niet helpend in een therapeutische relatie. Gelukkig is er meer ruimte gekomen voor professionele nabijheid. Dat is veel spannender dan professionele afstand.”

We hebben betrokken en oprecht bewogen mensen nodig die willen aansluiten bij de ander, met oprechte aandacht

Is dat een belangrijke verandering geweest in de verslavingszorg?

“De verslavingszorg heeft in de afgelopen dertig jaar veel veranderingen ondergaan, zowel in de benadering van behandeling als de maatschappelijke context. Veel inzichtgevende behandelingen zijn vervangen door gedragsveranderende gerichte behandelingen en meer medicamenteuze behandelingen. De laatste jaren is er meer aandacht gekomen voor de herstelbeweging. Dit vraagt ook om een andere vorm van bejegening en benadering van de behandelaar.”

Wat wil je Verslavingskunde Nederland en professionals in de verslavingszorg meegeven, vanuit jouw ervaring?

“Ten diepste denk ik dat verslaving een symptoom is van disconnectie. Wij mensen leven in verbinding. We zijn communicatieve wezens. Als hierin iets misgaat dat levert dat schade op. Gebeurt dit vaak, dan zoeken mensen een vervanging, bijvoorbeeld in de vorm van verslaving.”

“We hebben betrokken en oprecht bewogen mensen nodig die willen aansluiten bij de ander, met oprechte aandacht. Professionals met oog voor een gezond sociaal netwerk waarmee verbinding kan worden geleerd.”